کتاب جدید‌الطبع «ناصرالدین‌شاه قاجار و نقاشی» حاصل پژوهش شبانه‌روزی بانوی فرهیخته، سرکار خانم فاطمه قاضیها، اثری است که از زاویه‌ای کمتر کار شده به شخصیت ناصرالدین‌شاه می‌پردازد: وجه هنری و به تعبیر دقیق‌تر به طراحی‌ها و نقاشی‌های نمادین‌ترین شاه قاجار.

کتاب مقدمۀ سودمند و نسبتاً مفصلی دارد در بیش از 40 صفحه که مروری است بر سیر نقاشی در ایران از آغاز تا روزگار قاجارها و خصوصاً ناصرالدین‌شاه. بخش مربوط به ناصرالدین‌شاه مفصل‌تر و پرجزییات‌تر است و به نوشته‌های هم‌روزگاران شاه قاجار فراوان استناد داده شده است.

بخش اول شامل حدود 130 طراحی به قلم ناصرالدین‌شاه است به ضمیمۀ حدوداً ده نقاشی از وی. تمامی طراحی‌ها و نقاشی‌ها توضیحات گاه مفصل دارند دربارۀ خود اثر و محل نگهداری آن. دیگر اینکه حواشی که ناصرالدین‌شاه گاه درکنار اثر نوشته نیز در ادمه آورده شده است (برای بسیاری کسان که خواندن دستخط شاه برایشان دشوار است.)

طراحی‌ها و نقاشی‌ها موضوعات گوناگونی دارند ولی عمدتاً شامل پرتره و یا دورنمای شخصیت‌های واقعی و یا خیالی است که توجه شاه را به خود جلب می‌کرده‌اند. چندتایی نیز به طبیعت و ابنیه‌ها اختصاص دارند.

بخش دوم بخش کوتاهی است شامل 13 طراحی از برخی افراد ناشناس درباری که از دربار ناصرالدین‌شاه و یا مناظر طبیعی کشیده‌اند.

بخش سوم که بخش مهمی است شامل 116 نقاشی و تعدادی طراحی (بر روی جراید آن زمان) عمدتاً حاصل کار هنرمندان فرنگی از شخص ناصرالدین‌شاه است. تعدادی از این نقاشی‌ها برای خیلی‌ از ما آشناست ولی شمار نه‌چندان کمی از آنها (دستکم برای من) کاملاً تازگی دارند.

با توجه به آنچه فوقاً آمد شاید بهتر بود عنوان کتاب «طراحی‌ها و نقاشی‌های ناصرالدین‌شاه قاجار» انتخاب می‌شد و با توجه به این که تقریباً نیمی از کتاب به نقاشی‌های دیگران از شاه قاجار اختصاص یافته است عنوانی فرعی هم در نظر گرفته می‌شد با این مضمون «به‌ضمیمۀ نقاشی‌های دیگران از شاه قاجار».

کتاب تقریباً خالی از اغلاط مطبعی است که برای ناشری دولتی بسیار هم غنیمت است. با این همه، تعداد معدودی غلط در آن راه یافته است که چندان هم درشت و چشم‌گیر نیستند. برای نمونه در صفحۀ 299، طرح روی جلدی است از یکی از جراید لندن که ناصرالدین‌شاه را هنگام بوسیدن دست ملکۀ ویکتوریا نشان می‌دهد و به درستی اشاره شده است که این طراحی مربوط به سفر سوم فرنگستان ناصرالدین‌شاه است به سال 1889. ولی در پانوشت تاریخ طبع نشریه 1873 درج شده است که تاریخ سفر اول فرنگستان است.

در بخش اول، طراحی‌ها و نقاشی‌های ناصرالدین‌شاه، برخی طراحی‌ها هستند که ناصرالدین‌شاه در حاشیۀ آنها چند خطی به زبان فرانسه مطلبی نوشته است و در توضیحات عکس، جای ترجمۀ این چند خط خالی است. کاش این حواشی هم ترجمه شده بودند.

«ناصرالدین‌شاه قاجار و نقاشی» بی‌شک اثری است پرارج از پژوهشگری که دوران قاجار و خصوصاً دوران پنجاه‌سالۀ ناصرالدین‌شاه را به‌خوبی می‌شناسد و بر آن اشراف دارد. تصحیح هر سه سفرنامۀ ناصرالدین‌شاه به فرنگستان (در چندین مجلد) صرفاً گوشه‌ای است از دانش بانو قاضیها از عهد ناصری و شخص ناصرالدین‌شاه، بگذریم از تصحیح و چاپ چندین و چند جلد کتاب خطی دیگر از همین دوره به همت ایشان.

گردآوری این حجم از آثار از ناصرالدین‌شاه و یا دربارۀ وی قطعاً کار دشوار و طاقت‌فرسایی بوده است که جز با عشق و علاقه به تاریخ میسر نمی‌شود.

امید که این پژوهشگر راستین تاریخ سال‌های سال تندرست باشند و ما را از پژوهش‌های دیگرشان بهره‌مند سازند.

(ناصرالدین‌شاه قاجار و نقاشی/ پژوهش و نگارش: فاطمه قاضیها/ سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران/ تهران/ 1394)