دیلُمی‌یَل

«زندگی برای بسیاری کسان انتظاری است که بسر نمی‌آید. چه بسا عمر بسر آید، اما آن انتظار همچنان باقی بماند.» هما ناطق [1]
از شمار دو چشم یک تن کم،
وز شمار خرد هزاران بیش
هما ناطق نیز از بین ما رفت. چقدر دوست داشتم، خصوصاً به‌دلیل پژوهشی که دربارۀ سید جمالدین اسدآبادی انجام داده بود، او را از نزدیک ببینم و با او گفت‌و‌گو کنم، ولی میسر نشد و «توشۀ جان خویش ازو» نربودم و مرگ زودتر او را از ما ربود. یادش گرامی
زنده‌یاد دکتر فریدون آدمیت (1387-1299) عجیب ارادتی داشت به این بانوی فرهیخته و چقدر ارج می‌نهاد به «مقام شایستۀ» وی در «تاریخ‌نویسی علمی» و چقدر می‌ستود «پی‌جویی علمی خستگی‌ناپذیر» او را و چه خوب بود فرصتی که برای هر دو دست داد و موفق شدند کاری کارستان همچون «افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی در آثار منتشرنشدۀ دوران قاجار (تهران، نشر آگاه، 1356)» را به‌کمک یکدیگر به ثمر برسانند.
سنجش وزن آثار هما ناطق را بهتر است هم از زبان آدمیت بشنویم که همو خوش‌تر می‌نوازد این نوا را.
آنچه در ذیل می‌آورم دیدگاه‌های آدمیت است، پراکنده در لابلای آثارش، دربارۀ کیفیت آثار و تحقیقات بانو هما ناطق (امیدوارم چیزی از قلم نیفتاده باشد):
• «نخستین اثرش دقیقاً معتبرترین اثری است که تاکنون دربارۀ افکار و زندگی سیاسی سید جمال‌الدین اسدآبادی منتشر شده است (پاریس، 1969) و آن رسالۀ دکترای اوست.» [2]
• «کارنامۀ مدارس فرانسوی در ایران یک تحقیق علمی انتقادی در مبحثی بکر و ناشناخته است... این اثر گرانمایه بر پایۀ مدارک و منابع درجه اول بنا گردیده. منابعی که پیش از این از وجود بخشی از آنها هیچ خبر نداشتیم و از آنها هم که آگاهی داشتیم مورد تتبّع علمی قرار نگرفته بودند.. همان اندازه که در فرآهم‌آوردن آن مدارک تاریخی کوشش رفته، تسلط مولف در بهره‌برداری علمی جلوه می‌نماید. ارزش نهایی این تحقیق در سنجش تاریخی و تحلیل نافذ فکری نویسنده است، برخوردار از فراخ‌اندیشی و به دور از تعصب ذهنی. » [3]
• «نگاه کنید به تحقیق بکر و ارزشمند دکتر هما ناطق: تأثیر اجتماعی و اقتصادی بیماری وبا در دورۀ قاجار.» [4]
• «دربارۀ زندگی سیاسی و عقاید سید جمال‌الدین اسدآبادی هیچ تحقیق مضبوط علمی انتقادی به زبان فارسی سراغ ندارم. از مورخان خودمان تنها خانم هما ناطق رسالۀ دکتری با ارزشی به زبان فرانسه منتشر کرده (چاپ پاریس، 1969) که فقط قسمتی از تحقیقات وسیع او را در بر دارد. خانم ناطق معتبرترین مدارک و اطلاعات تاریخی راجع به سیدِ اسدآبادی را از هر منبعی گرد آورده است و در احوال و افکار آن مرد، دانش استثنایی دارد.» [5]
• «شایسته است که رسالۀ دکتر هما ناطق را دربارۀ سید جمال‌الدین اسدآبادی که تحقیق درخشان و معتبر درجه اول است بخوانند. به یقین از آن استفاضه خواهند نمود و اندیشیده به قضاوت تاریخی خواهند نشست.» [6]
• «رساله دربارۀ سید جمال‌الدین اسدآبادی، نوشتۀ دکتر هما ناطق که به زبان فرانسوی انتشار یافته، تحقیق معتبر، بکر و اصیلی است.» [7]

......................
[1]- به یاد فریدون/هما ناطق/یادنامۀ فریدون آدمیت/ ص59/ به‌کوشش علی دهباشی/نشر افکار/1390
[2]- از مقدمۀ آدمیت بر کتاب «کارنامۀ فرهنگی فرنگی (مدارس فرانسوی در ایران 1921-1837)» نوشتۀ هما ناطق، منتشر شده از سوی موسسه‌ فرهنگی‌ هنری‌ انتشاراتی‌ معاصر پژوهان‌/ تهران/ 1380
[3]- همان
[4]- شورش بر امتیازنامۀ رژی/ فریدون آدمیت/ ص 8/ انتشارات پیام/ تهران/ 1360
[5]- ایدئولوژِی نهضت مشروطیت/ فریدون آدمیت/ ص 33/ انتشارات گستره/ تهران/ 1387
[6]- مقالۀ «آشفتگی در فکر تاریخی»/ فریدون آدمیت/ ضمیمۀ جهان اندیشه/ تهران/ 1360
[7]- مقالۀ «در تفکر تاریخی و روش تحقیق»/ فریدون آدمیت/ کلک/ش 94/ تهران/ 1376