از زمان تأسیس نخستین مدرسه در دیلم تاکنون، احتمالاً حدود 80 سال می‌گذرد. در طی این بازه زمانی نسبتا طولانی، نسل‌هایی پیاپی از معلمان، عهده‌دار تدریس به نسل‌های پیاپی دانش‌آموزان دیلمی بوده‌اند. به این فهرست اضافه کنید ریاست روسای اداره آموزش و پرورش دیلم و مدیریت مدیران مدارس این شهرستان را در مقاطع دبستان و بعدها، دبیرستان و راهنمایی در طول این سالیان. کدام یک از ما تصویر روشنی از چند‌و‌چون این قافله‌ی فرهنگی در گذر ده‌ها سال تاریخ آموزش و پرورش دیلم در اختیار داریم؟  من نیز چون بسیاری دیگر، تاریخ آغاز به کار نخستین مدرسه‌ی دیلم را دقیقاً نمی‌دانم و تنها بنابر آنچه از اینجا و آنجا شنیده‌ام، این تاریخ را حدود 80 سال قبل برآورد کرده‌ام.

آیا مرجعی وجود دارد که با رجوع به آن بدانیم ـ مثلاً ـ در سال تحصیلی ۴۵-۴۴ ،  55-54، و یا 65-64 چند مدرسه، با چه مشخصاتی و در چه مقاطعی در دیلم فعال بوده‌اند؟ در فلان مدرسه دیلم، چه معلمانی، با چه مشخصاتی مشغول به تدریس بوده‌اند؟ چند درصدشان بومی بوده‌اند و چند درصدشان غیر بومی؟ آن دسته‌ی غیر بومی‌ها، از چه شهرهایی به دیلم آمده بودند؟ رئیس اداره‌ی آموزش و پرورش دیلم در آن مقطع فرضی چه کسی بوده‌ است؟ در آن برهه‌ی زمانی، مجموع دانش‌آموزان دختر و مجموع دانش‌آموزان پسر چه تعداد بوده است؟ چند درصد در مقطع ابتدایی و چند درصد در مقطع دبیرستان مشغول به تحصیل بوده‌اند؟ مشکلات مدارس دیلم در آن مقطع، به‌لحاظ فضای آموزشی، امکانات رفاهی، نیروهای آموزشی و ... چه بوده است؟ معلمان غیربومی در آن مقطع و یا مقاطع دیگر، هرکدام طبق چه آیین‌نامه‌هایی به مناطق محروم فرستاده می‌شدند؟ تقسیم این نیروهای غیربومی در مرکز استان به‌ چه صورت بوده است؟ هرکدام چندسال در دیلم می‌ماندند؟ مشکلات اسکان و معیشت آنان در دیلم چه بوده است؟ کدامیک و به چه دلایلی، جزو اثرگذارترین معلمان تاریخ آموزش و پرورش دیلم بوده‌اند؟ نقش نیروهای سپاه دانش در پیشبرد آموزش و پرورش دیلم به چه صورت بوده است؟ چه کسانی با چه مشخصاتی و طی چه سالهایی طبق طرح سپاه دانش به دیلم اعزام شدند؟ این افراد در چه مقاطعی فعالیت می کردند و تدریس چه دروسی را بر عهده داشتند؟ اگر خواستیم تاریخچه تعلیم و تعلم در دیلم را به کسی یا مقامی یا فرد مسئولی نشان دهیم چه کتابی را به او معرفی می کنیم؟ اگر  دانش آموز کنجکاوی از ما سئوالات فوق را پرسید چه پاسخی به او می دهیم؟ اگر معلم جوانی خواست عقبه فرهنگی خود را در این شهرستان به درستی بشناسد باید به کجا رجوع کند؟

سئوالات فوق و ده‌ها سئوال از این دست، تا زمانی که تاریخ آموزش و پرورش دیلم را به شکل مدون در اختیار نداشته باشیم، تقریباً بی‌پاسخ می‌مانند. تا زمانی که طی کاری ارزشمند و البته زمان‌بر، تاریخ مرجع آموزش و پرورش دیلم را تدوین نکرده‌ایم، نه تنها سئوالات فوق بی‌پاسخ می‌مانند و به‌سبب از دست‌رفتن معلمان و مدیران پیش‌کسوت، حجم عظیمی از خاطرات و تاریخ شفاهی آموزش و پرورش دیلم از دست می‌رود که هویت تاریخی شهر نیز به لحاظ مدون نبودن تاریخچه آموزش و پرورش آن دچار نقصان و سستی خواهد بود.

زمانی که در دانشگاه آزاد دیلم مشغول کار بودم، این افتخار را داشتم که در خدمت دوتن از چهره‌های پیش‌کسوت فرهنگی دیلم باشم: آقای مصطفی تاج‌الدینی و آقای غلامعلی (نعمت‌الله) بشیری.گاه و بی گاه، از تاریخچه‌ی آموزش و پرورش دیلم در سال‌های مختلف از آنها می‌پرسیدم، از روسای آموزش و پرورش در مقاطع گوناگون، از معلمانی که آمدند و رفتند، از وضع و شکل مدارس در آن سال‌های دور و کلی سئوال دیگر. پاسخ‌های این دو عزیز، مملو از خاطرات تلخ و شیرین بود. سرشار از اطلاعاتی که اگر همت نکنیم به‌راحتی از دست خواهیم داد.

با توجه به همه‌ی آنچه در بالا گفتم، سه کار اساسی در جهت تدوین تاریخچه‌ی آموزش و پرورش دیلم باید انجام شود:

1-     استخراج اطلاعات آموزش و پرورش دیلم از تمامی آرشیو‌ها و بایگانی‌های موجود. این اطلاعات هم شامل تمامی اطلاعات مرتبط با مدارس دیلم و قشر دانش آموزی در گذر زمان است و هم اطلاعات پرسنلی معلمان، مدیران، معاونان و..: تاریخ کتبی.

2-     مصاحبه‌های مفصل و هدفمند با معلمان، مدیران و کارکنان پیشکسوت اداره‌ی آموزش و پرورش دیلم و حتی مدیران و معلمان غیر بومی ـ درصورت دسترسی به آنها ـ در خصوص تمامی وجوه آموزش و پرورش دیلم در طول سالهای خدمت خود که به خاطر دارند. همچنین، مصاحبه با دانش آموزان سالهای دور که به صحت گفته هایشان اعتماد هست: تاریخ شفاهی.

3-     تلفیق و تدوین اطلاعات حاصل از مورد شماره‌ی 1 و شماره‌ی 2. علاوه بر آن، افزودن تمامی تصاویر مناسب موجود به این مرجع. از تصویر معلمان و فضای مدارس گرفته تا عکس‌های دسته‌جمعی دانش‌آموزان و معلمان و ... 

 در مرحله‌ی تدوین، باید نویسنده‌ و یا نویسندگانی به این کار همت گمارند که هم - به طور اعم - آشنا با اصول و قواعد تاریخ پژوهی اند و هم - به طور اخص - به تحقیق در چنین عرصه ای اشراف دارند. افزون بر آن، هم باید قلمی شیوا و دستورمند داشته باشند و هم قادر باشند متنی یکدست و منسجم عرضه کنند. کار نهایی نیز عبارت خواهد بود از ویرایش فنی، ویرایش زبانی، ویرایش ساختاری و ویرایش محتوایی اثر مذکور.

انجام کار فوق در وهله‌ی نخست، به‌عهده‌ی اداره‌ی آموزش و پرورش دیلم است. زیرا هم تمامی آرشیوها و بایگانی های لازم را در اختیار دارد و هم سرمایه مادی و معنوی انجام این پروژه سنگین و ضروری را.

 بدیهی است در صورت انجام نشدن این کار، به‌تدریج، اطلاعات موجود از دست می‌روند و نه‌تنها نسل‌های کنونی، که نسل‌های آینده نیز از تاریخ آموزش و پرورش این شهر بی‌اطلاع خواهند ماند.